WAYANG

Bathara Narada patih ing Suralaya

Sang Hyang Narada utawa Bathara Narada iku putrane Sang Hyang Caturkanwaka lan Dewi Laksmi. Karana iku Narada uga sinebut Hyang Kanwakaputra utawa Sang Hyang Kanekaputra.

Miturut andharan ing buku Ensiklopedi Wayang Purwa weton Balai Pustaka, ing jagad pedhalangan Bathara Narada asale saka Kayangan Siddi Udhaludhal. Dheweke duwe sedulur telu yaiku Sang Hyang Pritanjala, Dewi Tiksnawati lan Sang Hyang Caturwarna.

Bathara Narada duwe sisihan aran Dewi Wiyodi. Ing palakramane kalawan Dewi Wiyodi iku, Narada peputra Dewi Kanekawati kang sabanjure kapasrahake marang Resi Seta putrane Prabu Matswapati, raja ing nagara Wirata. Saliyane Dewi Kanekawati, Narada uga peputra Bathara Malangdewa.

Bathara Narada iku disuyudi dening sapa wae kang srawung kalawan dheweke. Iku amarga Narada iku watake grapyak semanak. Narada uga kondhang alim, pinter ing maneka warna ilmu, jujur, atine resik, pikirane lantip, seneng gegojegan, prigel olah kaprajuritan ananging uga temen-temen mandhita saengga antuk jejuluk resi. Saliyane iku praupane Narada uga bagus.

Ing sawijining wektu nalika Narada mbangun tapa ing sandhuwure banyu samodra, tangane nggegem sawijining cupu aran Linggamanik. Nalika iku Narada mertapa kanthi pangajab antuk kasekten lan kawibawan kang luwih.

Patrape Narada iku kaweruhan dening Sang Hyang Manikmaya kang sabanjure tumeka ing papan mertapane Narada. Sawise sapatemon, kalorone banjur andon wasis maneka ilmu, ananging Sanghyang Manikmaya ora bisa ngasorake. Kalorone banjur prang tandhing adu kekuwatan lan kasekten.

Wusanane Sanghyang Kanekaputra bisa diasorake dening Manikmaya kanthi sarana aji Kemayam saengga Kanekaputra malih rupa dadi cendhek awake lan ala praupane Wiwit kedadeyan iku Sang Hyang Kanekaputra antuk sesebutan Narada. Sabanjure sinengkakake minangka tuwangga utawa patih ing Suralaya.

Kabeh Dewa lan Dewaputra suyud lan manut marang Narada karana kalantipan lan kapinterane. Malah Sang Hyang Manikmaya dhewe tansah antuk pituduh lan pamrayoga saka Narada. Tanpa Narada ing Suralaya, Ngarcapada bakal tansah kisruh.

Kacihna akeh prekara kanggo ngatur Tribuwana lan racake uga angel ngudhari maneka prekara iku, Bathara Narada tansah seneng atine ngadhepi maneka prekara iku lan tansah kasil antuk dalan kanggo ngrampungi. Narada tansah bisa ngrampungi maneka prekara kanthi pratitis.

Dening Batara Guru, Narada asring sinebut ”kakang”. Mula bukane nalika andon wasis maneka rupa ngelmu, Bathara Guru tansah kalah saengga nuwuhake rasa nesu marang Narada lan banjur nyepatani Narada.

Ananging karana Narada duwe ngelmu kang luwih dhuwur, dheweke banjur sinengkakake minangka tuwangga utawa patih ing Suralaya lan dianggep luwih tuwa. Wiwit iku Sang Hyang Manikmaya utawa Bathara Guru tansah nyeluk Narada kanthi sesebutan ”Kakang Narada”.

Ing crita liyane, nalika Bathara Narada sapatemon kalawan Bathara Guru, Narada diece dening Bathara Guru kanthi ukara yen Bathara Narada iku tangane papat. Nalika mertapa ing sandhuwure banyu samodra iku, Narada nganggo klambi ananging tangane sing loro ora dilebokake ing lengene klambi, saengga katon kaya-laya tangane papat. Saka pangecene Bathara Guru marang Narada iku malah Bathara Guru dhewe kang kena sepata, saengga tangane dadi papat.

Lahiripun Ramaparasu

Swuh rep datapitana. Anenggih ing nagari Kanyakawaya. Sinten ta ingkang anyakrawati mbahudhendha ing kana, anenggih Sang Prabu Gadi. Raja agung kang darbe gegayuhan luhur lan agung. Kapan sang raja samadi, Sang Prabu yekti kuwawa pepanggihan kalawan Jawata kang murbeng dumadi. Jroning samadi, tan ana kang kapinta, amung sawiji kang dadi gegayuhaning nala.

“Dhuh Jawata Agung! Ing sangandhaping pepayung pukulun, nagari lan para kawula tansah gesang ing karaharjan. Sabab saking punika dhuh sang maha pangayom, kersaa paring langgenga pangayoman saking pukulun. Nanging menawi pukulun mboten kersa paring nugraha dhumateng  titah paduka kados ingkang kula pinta, mugi pukulun paringa kanugrahan awujud putra ingkang luhuring budi, santosa, dirga yuswa lan kalis ing sirna kajawi saking karsaning Sang Hyang Wisnu kang nglantaraken ing tepet suci”.

Jroning samadi, panuwun Sang Gadi kabul, turun putra kang dinama dama bakal diparingake. Nyata yen Para Jawata tansah asih tresna kalawan sang Raja.  Nanging sang Prameswari tan bangkit anggarbini, putra kang kapinta siyang pantaraning ratri, praptane kaya dene adoh lintang sinawat balang ing kayu. Rasa kuciwa sedhih lan rasa duhkita, angrem jroning manah sang Prabu.

Nikmat mupangating kamulyan kang kinecap ing nguni sakala ilang muspra. Sang Prabu pungkasane remen bebara ing wana gung, munggah ing redi kang dhuwur tur wingit. Pitekur telenging wana lumampah anjalak paningal urut gigiring redi miwah tepining samudra. Ora ngemungake  papaning para manungsa, nanging tumeka ing dangkaning drubiksa dharahing asura, uga karambah.

Prameswari kang setya tansah sih sinisihan bebarengan sak lakuning sang kakung. Jroning pangumbaran, sakarone tansah mrangguli para brahmana, resi  lan para muni, kang teguh denya sumujud mring sang akarya jagad. “Apa ta kang kapinta jroning samadining para brahmana, para resi lan para muni kang dicecadhang rina pantaraning ratri?” tetanya sang Prabu yen ta kawijiling lesan. “Sajatine, para suci kuwi ora mbutuhake brana picis, kamulyaning ngaurip apa dene turun. Nanging kena ngapa para suci tansah tekun manekung ing samadine?”

Saya suwe lan asringe sang Prabu anggone srawung kalawan para suci, atetuker ing babagan ilmu sejatining ngaurip, sang Prabu wiwit pana pranawa ing galih. Uninga yen ta tekad kang kekiblat marang kang sinayudan bakal nuwuhake gegeter jroning ati, kang wusanane kabul kang dadi sedyane.

“Tan ana kang ginayuh ing alam dunya iki” para suci nerangake marang sang Prabu, “kang ginayuh amung sawiji, muga-muga kita bisa napaki nirwana!”

“Iki sayekti paminta kang ora bakal kaleksanan ing ndunya” Sang Prabu Gadi ngudarasa jroning driya, “Nanging senajan kaya ngana para suci iku tetep teguh. Yen ta tindak pitekur iku kinabul dening jawata, iku kaya dene tindak kang ora muspra”.

Ginugah rasanira sang Prabu Gadi marang tekad kang sakawit, angambali panuwun mring Sang Maha Agung. Panekung samadi lan panuwun marang Gusti linakonan kanthi tumemen, sayekti kinabul. Sawijining dina sang Prameswari nggarbini. Wus wancine, Prameswari mbabar jabang bayi pawestri kang sulistya ing warna, tetenger kang kaparingake, yaiku Setyawati.

Senajan jroning nala Sang Prabu kuciwa dene amung ginanjar putra pawestri,  nanging Sang Prabu darbe pangarep arep ing tembe bakal darbe putu putra. Panuwune sangsaya mempeng, panuwun yen ing tembe Setyawati bisa kapundhut garwa dening sawijining raja agung binatara. Lan turun Setyawati kuwawa anyakrawati mbahudhenda lungsur keprabone kang rama.

Tetanda kang mangkana sangsaya kasat mata, nalika Setyawati wus akhir dewasa. Dedeg weweg kinanthi ing teja kang mencorong agawe goreh para muda kang kataman asmara. Ora mokal lamun keh para raja kang sedya ngayunake Sang Dhewi, nanging meksa isih katampik, sabab durung ana kang nuju prana.

Kocap kacarita, ana prastawa  kang dadi kejoting penggalihe Prabu Gadi, sawijinging brahmana kang abebusana sudra marak ing ngarsane Sang Prabu ngaturake sembah.

“Nuwun amit pasang kaliman tabe, mugi tinebihna ing siku dhendha, kula pun Ricika, putranipun Brahmana Brighu. Keparenga matur ing ngarsa Paduka Sang Prabu. Awit saking sabda Sang Bathara Waruna, yen Setyawati, putri jengandika Sang Prabu punika, sayektos sampun ginaris dados jodho kula”

Sakala legeg penggalihipun Sang Prabu. Yen kawetua bakal ngucap “ Apa waras Brahmana kang murang tata iki?”

Sawatara lama Prabu Gadi datan bisa angandika. “Kepiye cara nggonku nampik kanthi alus”. Nanging pangandikane amung kasimpen jroning ati. Pekewuh yen nulak, lan rinasa bakal gawe tatune brahmana mudha.

Nanging yen Setyawati kaparingake marang Brahmana kang lugu, mungguh apa kedadiyane mengko . . . . . .

Tetimbang kang wus pinilah jroning batin, Sang Prabu wekasane muwus, “Apa pancen bener lamun Bathara Waruna wus tumurun prapta ing ngareping andika? Ingsun percaya marang sira, nanging tudhuhna bukti luwih dhisik. Ing kene ingsun prasetya, yen sira  bakal bisa nggarwa putriku, Setyawati, lamun wus bisa ngaturake bebana kang bakal kapundhut”

“Sumangga Sang Prabu, kersaa ngaturaken dhateng kula, bebana menapa ingkang kakersaaken?” Ricika ngaturake tetanya.

Ngupadi Dununging Bathara Wisnu

Rikating kandha, gelise kang munggel kawi. Liwunging pangamuk Sang Ramaparasu ambrastha para satriya, wus numpes kurban kang tanpa wilangan cacahe. Para golonganing satriya kang jirih nggetih pada kapilayu ngupadi papan pandelikan. Dene kang wani, kacandhak, sigra kasempal kaprapal kaprawasa. Ora mokal lamun para satriya kang nampa pawarta, yen ta  Ramaparasu cedhak lan papan dunungira, sakala pada payus mukane, maras atine miris sesawangan marus, kayadene wus mulat dewaning panjabut nyawa, Bathara Yamadipati.

Nanging kena kaumpamaake, kadi dene dahana mangalad alad kang mbesmi kekayoning wana, sangsaya dangu tartamtu bakal sirep. Mangkana uga derenging kanepsonipun Sang Ramaparasu kang  wus tanpa tandhing karana para satriya sampun tumpes tapis tanpa sesa.

Nalika samana kandheg lampahira Sang Ramaparasu, aneng tlatah kang ingaran Samantha Pancaka. Ing kana dumadakan tuwuh pangangen angen kang lumayang jroning driya.

“Wus sangkep anggonku brastha para satriya kanthi warata. Tan ana sawiji kang kesingsal, saban aku tumeka ing sawijining tlatah. Kabeh kang kang katindakake iku amung tumuju marang sawiji kang kaesthi, yaiku karahayoning jagad. Nanging apa ta sababe, bebrayaning urip isih nglairake golonganing satriya ing saindenging jagad. Yen ta kaya mengkana, mesthine tuwuhing golongan satriya iku, wus dadi kodrat kang wus kapurba lan kawasesa saka kang murbeng dumadi. Apa hiya garising tatanan urip iku kaya mengakana? Sakal Sang Ramaparasu mandeg mangu. Jroning ati amung ana rasa suwung kang ambabar rasa kuciwa.

Saka judheging rasa, wadung kang tansah sumandang ing gigir tinakonan. Patrape Ramaparasu, yen kadulu kaya dene wong kang nandang tonen.

Wadung, wus sepira cacahe golonganing satriya kang wus kaprawasa? Kowe sing dadi seksi! Mider saindenging jagad lakuku, ora ana kang kaesthi amung ngayahi sesanggeman. Ora saka pamrih marang sawiji wiji golongan, luwih luwih pamrih tumrap dhiri pribadi. Kanthi tulusing ati, tak aturake darma bektiku tumuju marang Hyang Widi Wasesa. Kang tak ajab amung karaharjaning ngaurip. Wektu iki aku wus lalu yuswa, nanging Paduka Pukulun maksih tetep anglairake para satria kang jumedhul mbaka sawiji ing saindenging papan. Sanajan susul sumusul lairing para satriya, bakal tetep  tak leksanani darma kang laras kalawan rapuhe angga.

Nanging karana ngapa, para satriya isih terus linairake? Kandhanana wadung, paran sejatine, apa kang kasebut sejatining sesanggeman kuwi! Kandhanana, ing ngendi bab kang becik kang kudu tak tindakake! Apa jeneng ingsun kudu nglarapake Panahku Bargawastra marang ing akasa suwung, sahengga ilang musna, sirna saka jagad raya? Kanthi mangkana aku ora kumudu lumaku njajah desa milang kori, ngambah negara negara, lan papan  kang ora kaduga suku iki jumangkah.

Genti gumanti sanjata kang tansah sumandhing kasawang, wadung lan pusaka panah Bargawastra. Wadung kaselehake, ganti ingarasan Panah Kyai Bargawastra kang uga tumuli sinelehake ing watu gilang.

Heh Bargawastra, kowe sanjata kang ampuhe anggegilani. Ora ana sajuga, kang keduga nandingi kasektenmu. Semana uga ora ana salah sawiji wiji satriya lan golonganing mahluk apa wae, kang keduga ngalahake yudaku. Kira kira ing ngendi papane Bathara Wisnu kang kesdu nguji kasektenmu.

Gumremeng guneme Ramapasu, anjinggleng mandeng senjata sakti Bargawastra. Kang pinandeng tan ana mosik, neng kaya watu ning kaya banyu. Sakala sesawanganing netra amung suwung, pasuryane suntrut peteng. Angles kekes kinunci nalanira, sahengga tan bangkit anenimbang tindak. Wusana Ramaparasu lungguh ing sangandhaping ampingan watu pepereng. Sesawang ing ngarepira, adoh anglangut tan ana watese.

Mila mangkana, mangsakala iku Sang Ramaparsu wus lalu yuswa, rikma wus asawang nyambel wijen. Senajanta blegering raga maksih santosa,  netra tuwa isih murub mangalad, karosane isih tetep kagila gila kaya keduga nembus betenging waja. Nanging wujud sarira wus saya suda sesawanging mudhane, kaya sinedhot ing ubenging mangsa kala.

Apa ingaran muspra kang tak tindakake seprana seprene?  Ngudarasa jroning batin, saka sumuk amuking pamikir jro panggalihira. Nanging kaya sinengkakake, sakala tuwuh pangucaping batin. Pangudarasa kang pranyata malah dadya kejot tumraping rasaning pribadi.